و آن علم باشد به احكام شرعىّ فرعىّ از ادلّهء تفصيلىّ بسبيل استدلال . و اين [ ( علم ) ] بحريست [ ( كى ) ] ساحل ندارذ . و امّا قسم تبع علم ادب است . جه : قرآن و احاديث - كى دانستن آن لازم و واجب است ، بلغت عربست . بس معرفت لغت عرب لازم بوذ ، كى : « ما لا يتمّ الواجب الّا به - و كان مقدورا فهو واجب » ، و علم ادب جنانك زمخشرىّ « ( رحمه اللَّه ) » در قسطاس عروض برشمرده است - دوازده نوعست . نوع اوّل علم متن لغت . نوع دوّم علم ابنيه - يعنى علم تصريف ، و آن : علم باشد بأصولى كى به آن بشناسند احوال ابنيهء كلم كى اعراب نباشذ . و از ان جهت آن را علم ابنيه گفت - كى ابنيهء كلم و كيفيّت تصرّف در آن به اين علم دانند . نوع سيّم « [ علم ] » اشتقاق و آن : علم باشذ بردّ الفاظ و معانى مختلف با اصلى واحد - بس اگر ترتيب حروف نگاه دارند - جنانك تقديم ضاد بر را - و را بر با ، در جميع تراكيب ضارب - و مضروب [ ( و ضراب ) ] و مضراب - الى آخره . - آن را اشتقاق صغير خوانند . و اگر ترتيب حروف را نگاه ندارند ، بل « [ كه ] » يك معنى مشترك ، ميان معانى مختلف تقاليب ششگانهء ثلاثىّ ، و بيست و جهارگانهء رباعىّ ، و صد و بيست و بنج‌گانهء خماسىّ بيذا كنند و آن را مشتقّ منه اين تقاليب نهند . آن را اشتقاق كبير خوانند ، جنانك تراكيب شش‌گانهء كاف لام ميم همه « 1 » در معنى شدّت - و قوّت مشترك‌اند . اوّل : ك ل م - و منه الكلم - يعنى جراحت كردن . و الكلام - « لانّه يقرع السّمع . » دوّم : ك م ل - و منه الكامل لأنّه أقوى من النّاقص . سوّم : ل ك م - و منه اللّكم « 2 » و شدّت - و قوّت « ( او ) » از شرح مستغنى است .

--> ( 1 ) - هد - اصل . ( 2 ) - اللكم - الضرب باليد مجموعة ، و اللّكز - و الدّفع - قاموس اللّغه .